استحکامات دفاعی بابلی ها در بار ارتش کوروش کبیر و نبوغ نظامی کوروش
به گزارش وبلاگ 8 شارژ، سقوط بابل یکی از دراماتیک ترین لحظات تاریخ باستان است که نه تنها سرنوشت بین النهرین، بلکه مسیر تمدن بشری را تغییر داد. استحکامات دفاعی بابلی ها (Babylonian) در آن موقع به قدری پیشرفته و نفوذناپذیر تلقی می شد که هیچ ارتش غربی یا شرقی جرات تصور فتح آن را نداشت. دیوارهایی که ارابه ها روی آن دور می زدند و رودخانه ای که از قلب شهر می گذشت، بابل را به یک دژ افسانه ای تبدیل نموده بود. در این مقاله به آنالیز دقیق جزئیات مهندسی این حصارها و استراتژی فوق العاده ارتش کوروش کبیرمی پردازیم تا دریابیم چگونه بزرگترین شهر دنیا با کمترین خونریزی ممکن به دست ایرانیان افتاد.
01
دیوارهای دوگانه؛ مهندسی فراتر از زمان
بابل به وسیله یک سیستم دفاعی پیچیده شامل دو لایه دیوار بزرگ محافظت می شد که به نام های ایمگور انلیل (Imgur-Enlil) و نیمتی انلیل شناخته می شدند. دیوار داخلی حدود 6.5 متر ضخامت و دیوار خارجی نزدیک به 4 متر پهنا داشت. فضای بین این دو دیوار با خاک پر شده بود تا مسیری وسیع برای حرکت سریع سربازان و حتی ارابه های جنگی ایجاد گردد. ارتفاع این دیوارها در بعضی نقاط به بیش از 20 متر می رسید که عملاً استفاده از نردبان های محاصره را غیرممکن می کرد. آجرها با قیر طبیعی (Bitumen) به هم متصل شده بودند که استحکامی مانند بتن امروزی به سازه می بخشید و در برابر ضربات دژکوب ها کاملاً مقاوم بود.
02
رودخانه فرات؛ هم شاهرگ و هم خندق دفاعی
طراحی شهر بابل به گونه ای بود که رودخانه فرات (Euphrates) از میان آن عبور می کرد. این ویژگی باعث می شد شهر در زمان محاصره های طولانی هرگز با مشکل کمبود آب روبرو نگردد. بابلی ها در محل ورود و خروج رودخانه از زیر دیوارها، نرده های فلزی بزرگ و مستحکمی نصب نموده بودند که اجازه عبور هیچ شناگر یا قایق متخاصمی را نمی داد. علاوه بر این، خندق های عریضی دور تا دور دیوارهای شهر حفر شده بود که از آب رودخانه پر می شدند و دسترسی به پای دیوارها را برای پیاده نظام دشمن به کابوسی مرگبار تبدیل می کردند.
03
نبرد اپیس؛ کلید ورود به قلب امپراتوری
برخلاف تصور عمومی که گمان می نمایند بابل بدون هیچ جنگی تسلیم شد، یک نبرد سرنوشت ساز در شمال شهر به نام نبرد اپیس (Battle of Opis) رخ داد. ارتش کوروش در این منطقه با نیروهای اصلی بابل به فرماندهی بلشاصر (Belshazzar) روبرو شد. تاکتیک های نظامی ایرانیان در استفاده از سواره نظام سبک و کمانداران باعث درهم شکستن صفوف بابلی ها شد. پیروزی در اپیس نه تنها راه را برای پیشروی به سمت مرکز هموار کرد، بلکه باعث ایجاد رعب و وحشت در میان مدافعان شهر شد و روحیه مقاومت را در ارتش بابل به شدت تضعیف نمود.
04
انحراف رودخانه؛ بزرگترین عملیات مهندسی نظامی تاریخ
کوروش کبیر می دانست که حمله مستقیم به دیوارها خودکشی است. او طرحی نبوغ آمیز برای استفاده از نقطه قوت بابل علیه خودش طراحی کرد. مهندسان ارتش هخامنشی کانال های بزرگی در بالادست رودخانه حفر کردند تا مسیر آب را به سمت یک دریاچه مصنوعی یا باتلاق های مجاور منحرف نمایند. با پایین آمدن سطح آب فرات، عمق رودخانه به قدری کم شد که سربازان ایرانی توانستند در تاریکی شب از زیر نرده های دفاعی و دروازه های آبی عبور نموده و وارد شهر شوند. این عملیات در حالی انجام شد که مردم بابل مشغول برگزاری یک جشن مذهبی بزرگ بودند.
05
شکاف سیاسی؛ پادشاهی که محبوب نبود
یکی از دلایل اصلی پیروزی سریع کوروش، شرایط بحرانی سیاست داخلی بابل بود. نبونعید (Nabonidus)، آخرین پادشاه بابل، با بی توجهی به خدای اصلی شهر یعنی مردوک (Marduk) و ترویج پرستش خدای ماه، خشم کاهنان و اشراف را برانگیخته بود. او سال های طولانی را در خارج از بابل گذرانده بود که باعث فلج شدن مدیریت اداری شهر شد. کوروش با درک این موضوع، خود را نه یک فاتح بیگانه، بلکه فرستاده مردوک برای نجات بابل معرفی کرد. این جنگ روانی (Psychological Warfare) باعث شد بسیاری از مردم و حتی بعضی واحدهای ارتش بابل، آغوش خود را به روی ایرانیان بگشایند.
06
دروازه ایشتار؛ نماد شکوهی که فرو ریخت
دروازه ایشتار (Ishtar Gate) با آجرهای لعاب دار آبی و نقوش حیوانات اساطیری، زیباترین بخش از استحکامات بابل بود. این دروازه نه تنها جنبه تزئینی داشت، بلکه به عنوان یک دژ نظامی عمل می کرد. با این حال، در شب سقوط بابل، این دروازه از درون به وسیله نیروهایی که از راه رودخانه وارد شده بودند باز شد. برخلاف فاتحان دیگر که چنین نمادهایی را ویران می کردند، کوروش دستور داد تا تمام بناهای مذهبی و تاریخی شهر محترم شمرده شوند. این احترام به معماری و فرهنگ بابل، پایه های امپراتوری مداراگر هخامنشی را بنا نهاد.
07
بازتاب در متون مذهبی و کتاب مقدس
سقوط بابل در عهد عتیق (Old Testament) به عنوان یک واقعه الهی توصیف شده است. بر اساس روایات مذهبی، در شب سقوط بابل، دستی مرموز روی دیوار کاخ بلشاصر کلماتی را نوشت که حکایت از انتها پادشاهی او داشت. برای یهودیانی که به وسیله نبوکدنصر (Nebuchadnezzar) به بابل تبعید شده بودند، ورود ارتش کوروش به معنای آزادی بود. کوروش پس از فتح شهر، به آن ها اجازه داد تا به سرزمین خود بازگردند و معابدشان را بازسازی نمایند. این اقدام او را در تاریخ یهود به عنوان مسیح یا برگزیده خداوند ثبت کرد.
08
دروغ های هرودوت؛ تفکیک واقعیت از افسانه
هرودوت، مورخ یونانی، توصیفات مبالغه آمیزی از دیوارهای بابل ارائه داده است. او مدعی بود که ارتفاع دیوارها به 100 متر می رسد و شهر به شکل یک مربع کامل با محیط 80 کیلومتر است. یافته های باستان شناسی مدرن نشان می دهند که اگرچه دیوارهای بابل بسیار بزرگ بوده اند، اما نه به آن مقدار که هرودوت ادعا می کرد. او بعلاوه مدعی شد که کوروش رودخانه را با دست خالی و حفر گودال های کوچک خشک کرد، در حالی که شواهد فنی نشان دهنده یک برنامه مهندسی بسیار دقیق و استفاده از بستر رودخانه های فصلی و کانال های قدیمی برای انحراف جریان اصلی آب است.
09
منشور کوروش؛ نخستین اعلامیه حقوق بشر
پس از فتح بابل، کوروش استوانه گلی مشهوری را به جای گذاشت که امروزه به عنوان منشور حقوق بشر (Cyrus Cylinder) شناخته می گردد. در این متن، کوروش به جای فخرفروشی به کشتار دشمنان، بر برقراری صلح، لغو بیگاری و بازگرداندن تندیس خدایان به جایگاه اصلی شان تاکید می نماید. او در این منشور شرح می دهد که چگونه بدون نبرد و با استقبال مردم وارد شهر شده است. این سند نشان دهنده تغییر پارادایم در دیپلماسی باستان است؛ جایی که قدرت نه به وسیله تخریب، بلکه به وسیله پذیرش تنوع فرهنگی و مذهبی تثبیت می شد.
10
تجهیزات ارتش ایران؛ از جاویدان ها تا ارابه های داس دار
ارتش کوروش در زمان حمله به بابل، پیشرفته ترین نیروی نظامی دنیا بود. هسته مرکزی این ارتش را سپاه جاویدان (Immortals) تشکیل می دادند. آن ها مجهز به سپرهای حصیری سبک اما مقاوم، نیزه های کوتاه و کمان های برد بلند بودند. بعلاوه استفاده از مهندسان رزمی که متخصص ساخت پل های متحرک و ابزارهای محاصره بودند، به ایرانیان اجازه می داد در هر زمینی عملیات انجام دهند. اگرچه در فتح بابل از دژکوب های سنگین استفاده نشد، اما حضور این تجهیزات در پشت دیوارهای شهر، فشار روانی فوق العاده ای بر مدافعان بابلی وارد می کرد.
11
اقتصاد بابل؛ غنیمتی که دنیا را تکان داد
بابل در آن موقع ثروتمندترین شهر دنیا بود. این شهر مرکز تجارت بین المللی، بانکداری و دانش نجوم بود. با تسخیر بابل، کوروش به شبکه های تجاری بزرگ بین النهرین و ذخایر طلای بی سابقه ای دست یافت. این ثروت بزرگ، بودجه لازم برای توسعه امپراتوری هخامنشی به سمت مصر و یونان را در دهه های بعد فراهم کرد. انتقال مرکز ثقل مالی از بین النهرین به فلات ایران یکی از نتایج بلندمدت این پیروزی بود که ساختار ژئوپلیتیک (Geopolitics) دنیای باستان را برای قرن ها بازتعریف کرد.
12
بازمانده های باستان شناسی؛ چه چیزی امروز به جای مانده است؟
امروزه بقایای دیوارهای بابل در نزدیکی شهر حله عراق قرار گرفته است. اگرچه بخش بزرگی از دیوارهای خشتی در طول زمان فرسوده شده یا به وسیله مردم محلی برای ساختمان سازی استفاده شده اند، اما پایه های بزرگ و بخش هایی از بازسازی های دوران مدرن، همچنان ابعاد خیره نماینده این استحکامات را نشان می دهند. موزه های بزرگ دنیا مانند موزه پرگامون در برلین، بخش هایی از آجرکاری های لعاب دار بابل را نگهداری می نمایند که گواهی بر عظمت شهری است که روزگاری نفوذناپذیرترین نقطه زمین محسوب می شد و تنها با تدبیر یک پادشاه بزرگ تسلیم شد.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران